Төрөөс хүнс хөдөө аж ахуйн салбарт хэрэгжүүлж буй хөтөлбөр, төслүүдийн хэрэгжилт, үр дүнд хийсэн шинжилгээ

Монгол Улс зах зээлийн, чөлөөт эдийн засаг бүхий ардчилсан тогтолцоонд шилжээд 35 жилийг үдэв. Өнгөрсөн хугацаанд ардчиллын үйл явц эрчимтэй өрнөсөн хэдий боловч эдийн засаг зөвхөн уул уурхайгаас хамааралтай хэвээр байна. Тэр тусам Хөдөө аж ахуйн салбарын бодлого алдагдсанаас ноос, ноолуур, малын гаралтай түүхий эд үнэгүйдэж, үүнийг дагаад малчдын аж амьдралд төрөөс дэмжлэг тусламж, урамшуулал олгох төдийгөөр аргацааж байгаа дүр төрх илрэн гарч байна. Түүнчлэн жижиг, дунд, бизнес эрхлэхэд ажиллах хүчин, татвар, импортоос хараат байдал улам гүнзгийрч, орлогын тэгш бус байдал бий болж, баян ядуугийн ялгаа гүнзгийрч, засаглалын тогтворгүй байдал үүсэж, авлига хээл хахууль газар авч, төсвийн зарцуулалтын үр дүн хангалтгүй байна. Төрөөс зарим салбар, аж ахуйн нэгж (ААН)-үүдэд дэмжлэг (татаас, тарифын хөнгөлөлт) үзүүлж ирсэн ч, үр дүн нь төдийлөн харагдахгүй байна. Ялангуяа, тухайн салбар, компанийг ямар үндэслэлээр сонгож, тэдгээр салбарын ирээдүйн чиг хандлагыг хэрхэн үнэлсний үндсэн дээр тусламж үзүүлсэн нь эргэлзээ, хардлагыг дагуулдаг. Энэ төрлийн арга хэмжээнд анхаарах гол асуудал бол ил тод байдлын асуудал байдаг. Засгийн газраас салбаруудыг тэгш бус ялгаварлан дэмжлэг үзүүлэх нь үр ашиг авчирдаггүй бөгөөд сонирхлын бүлгүүдийн ашиг сонирхлыг нэмэгдүүлж, дараа дараагийн гажуудлыг бий болгодог. Ирээдүйтэй олон салбарууд, компаниуд дотроос захиргааны аргаар сонгож, татвар төлөгчдийн хөрөнгөөр санхүүжүүлж, улмаар тогтвортой бодит үр дүнд хүрэхгүй байх нь хөрөнгийг үргүй зарцуулсан улс төрийн сонголт юм. Түүнчлэн төрөөс татаас олгосноор тухайн татаас авч буй салбар, компанийн өрсөлдөх, бие даан үйл ажиллагаа явуулах чадавхыг сулруулж, татаас дуусгавар болсны дараа хүнд байдалд ордог жишээ олон бий (Д.Ган-Очир, 2021). Төрөөс хэрэгжүүлж буй хөтөлбөр төслүүдэд оролцогч төрийн байгууллага, хувийн хэвшлийн байгууллагууд, тэдгээрийн сонирхлын талаар гадаад, дотоодын олон эрдэмтэн, судлаачид багагүй зохиол бүтээл туурвисан нь энэхүү сэдвийн хүрээний асуудал шинжлэх ухааны хувьд ач холбогдолтой болохыг илэрхийлж байна. Төрийн удирдлага нь улсын төсвөөс санхүүждэг, гүйцэтгэх засаглалын ажил хэргийг удирдан чиглүүлэх, түүний төр засаг, гадаад орчин дахь оролцогч талуудтай харилцах харилцааг зохицуулах үүрэгтэй, өөр хоорондоо холбоо бүхий бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэгдэл юм. Хэлцлийн зардлын түвшин институцийн тогтолцооноос хамаардаг бөгөөд улс төрийн институц уг тогтолцоонд гол үүрэгтэй. Нэг талаас эдийн засагт аж ахуйн нэгж пүүс компани чухал үүрэгтэй бөгөөд тэдгээрт зах зээлийн үр ашигтай нөхцөл чухал гэж үзсэн. Үүнтэй холбоотой хэлцлийн зардал гэсэн ойлголт гарч ирсэн ба эдийн засгийн гол чиглэл баримтлагчид энэ зардлыг тэг гэж үздэг нь зөрчлийг үүсгэдэг байна. Хөдөө, аж ахуй (ХАА)-н төслүүдийг хэрэгжүүлэх үндсэн арга зүй нь хувийн хэвшилд тулгуурласан төр хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа юм. Засгийн газар болон хувийн хэвшил хамтран бүтээгдэхүүн бий болгох, үйлчилгээ үзүүлэх чиглэлд хамтран ажиллах зохистой, үр дүнтэй, үр ашигтай, үр нөлөөтэй хамтран ажиллах арга хэлбэрийг төр, хувийн хэвшлийн түншлэл гэж үздэг байна (Ц.Өнөржаргал, Төрөөс хэрэгжүүлж буй төслүүд дэх хувийн хэвшлийн сонирхлын шинжилгээ, 2025). Судалгаагаар хүнс, хөдөө аж ахуйн салбарт сүүлийн жилүүдэд хэрэгжсэн төсөл хөтөлбөрүүдийн хэрэгжилт, үр дүнгийн талаар баримт, мэдээлэл цуглуулж, статистик өгөгдөлд шинжилгээ хийсэн бөгөөд төрийн байгууллагад ажиллаж буй мэргэжилтнүүдийн санаа бодлыг анкетын аргаар нэгтгэн дүгнэсэн болно. Эдгээр төслийн ололттой талыг түгээн дэлгэрүүлэх, дутагдалтай талыг дахин давтахгүй байх нь үе үеийн Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, салбарын хөгжлийн зорилтуудыг хангахад чухал нөлөө үзүүлнэ. Судалгааны нэгдсэн дүгнэлтээс үзвэл жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжих хөтөлбөр, мал аж ахуйг дэмжих хөтөлбөр, газар тариаланг дэмжих төслүүдийг дундаж, хангалтгүй гэсэн үнэлгээ зонхилж байгаа нь анхаарал татаж байна. ХАА, жижиг, дунд үйлдвэр (ЖДҮ)-ийн асуудлыг хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллагаас удирдлага төлөвлөлт, зохион байгуулалт, манлайлал, хяналтыг сайжруулах хэрэгцээ шаардлага байгаа нь судалгаанаас тодорхой харагдаж байна. Тэдгээр хөтөлбөр, төслүүдийн хувьд импортыг орлох бүтээгдэхүүний болон экспортын бүтээгдэхүүний төрөл, тоо хэмжээг нэмэгдүүлэх, хувийн хэвшил үр ашигтай үйл ажиллагаа, улс орны эдийн засгийн байдалд үзүүлэх эерэг нөлөөг дижитал төлөвлөлтөөр тооцоолдог болох зэрэг хэрэгцээ шаардлага байна. Цаашид төслийн эрсдэлийн, чанарын, нөөцийн, оролцооны болон гэрээ, цаг хугацааны менежментийг холбогдох стандартын дагуу хэрэгжүүлэх нь зүйтэй гэж судлаач үзлээ.